Gereformeerd vrijgemaakte onderwijsvisies doorgelicht                                                                         

   terug                                                                                                                                                                                         

Bij uitgeverij Boekscout verscheen een opmerkelijk boek van de hand van Jan van der Steeg uit Zwolle over de ontwikkeling van het pedagogisch-didactisch denken in en rond het gereformeerd vrijgemaakt onderwijs onder de titel

 

TUSSEN DROOM EN DAAD, Een zoektocht naar de identiteitsontwikkeling van het gereformeerd vrijgemaakt onderwijs van ca 1950 tot ca. 2000,

 met een aanzet voor een vernieuwde visie

 

De breuk in 1944 in de Gereformeerde Kerken in Nederland leidde tot de “Vrijmaking”. Al spoedig kwam, conform het tijdsbeeld, rondom de Gereformeerde Kerken (“art.31”) zuilvorming op gang, met allerlei eigen organisaties. Vooral de onderwijszuil ontwikkelde zich sinds de jaren ’50 snel. De auteur, die zijn gehele onderwijsloopbaan binnen dat gereformeerd vrijgemaakte onderwijs doorbracht, probeert een kritisch-sympathetische analyse te geven van de opvattingen over onderwijs in die zuil.

Vanaf ca 1950, toen de Gereformeerde Onderwijzers Opleiding te Enschede werd gestart, nam men een geïsoleerde positie in. Er was (in tegenstelling tot de vooroorlogse gereformeerde opvattingen over onderwijs en opvoeding) weinig openheid naar de algemene pedagogisch- didactische trends in Nederland. De redenen hiervoor zijn te vinden in een conglomeraat van sociologisch, dogmatische en onderwijskundige ontwikkelingen. Waarbij de geslotenheid samenhangt met gedachten over de “ware kerk” en met de belofte bij de Doop, om te onderwijzen en te doen onderwijzen in de leer van de kerk. Men legt sterk de nadruk op overdracht, en er is een afweerhouding tegen modernere pedagogische opvattingen, die men als humanistische “persoonlijkheidsontwikkeling” afwijst. Sommige auteurs zien de Bijbel als het handboek voor opvoeding en onderwijs. De toenmalige onderwijskundige en kerkelijke Umwelt wordt uitgebreid geschetst: en passant komt er trouwens een halve eeuw onderwijslandschap voorbij. Enkele publicaties, zoals de Richtlijnen voor gereformeerd onderwijs (1964) worden breder geanalyseerd. Verder wordt er o.a. aandacht gegeven aan de zeer afwijzende houding ten aanzien van de Mammoetwet: er heerste grote vrees voor overheidsinvloed.

Na ca. 1970, mede door een breuk in de Gereformeerde kerken en min of meer parallel daaraan in de gereformeerde onderwijzersvereniging, treden er in onderwijsopvattingen langzamerhand veranderingen op. Er komt wat meer aandacht voor didactische vernieuwing.

Lange tijd blijft er toch huiver constateerbaar voor de sociale wetenschappen. Ook voor overheidsinvloed. Men reageerde fel op de Contourennota’s van minister van Kemenade.

De tegenstelling die min of meer vanaf het begin gecreëerd werd tussen toerusting en persoonlijke ontwikkeling blijft nog merkbaar in de belangrijke publicatie Taak en toerusting (1986). Hoewel men in de loop van de tijd de huiver voor onderwijswetenschappen wel achter zich liet.

De onderwijszuil, met een gesloten karakter (personeel en schoolverenigingsleden moeten lid zijn van de gereformeerde kerken vrijgemaakt), ontwikkelt zich krachtig, en heeft ook een krachtig zelfbeeld. Dat loopt een deuk op door een dissertatie van A.B.Dijkstra, die het idee dat men beter presteerde dan elders, doorprikte.

De vrijgemaakte zuil komt in de jaren ’90 steeds meer onder druk te staat. Ook neemt zelfkritiek toe. Mede door ontwikkelingen in eigen kring ontstaat meer openheid naar andere orthodoxe groeperingen.

De exclusiviteit wordt in twijfel getrokken. Toegankelijkheid in benoemingen e.d. is er thans ook voor enkele andere denominaties binnen de “gereformeerde gezindte”. Afwijzing van pedagogische en didactische ontwikkelingen is niet meer aan de orde. De vraag naar de eigenheid van gereformeerd onderwijs blijft sterk in de aandacht, vooral op schoolniveau. De eenheid, ook in organisatorisch opzicht en op instellingsniveau staat onder druk

In het derde deel van de publicatie wil de auteur bouwstenen en discussiepunten aan te dragen voor een vernieuwde visie. Hij probeert de indertijd vermeende tweespalt tussen “doorgeven” en “persoonlijkheidsontwikkeling” te overstijgen.

De auteur mengt een analytische aanpak op een levendige manier met eigen ervaringen en anekdotische details, wat ook voor een geïnteresseerde leek een goed leesbaar geheel oplevert. Het boek is tegelijk een standaardwerk over de gereformeerd vrijgemaakte onderwijshistorie, met o.a. een uitgebreid persoonsregister.

 

468 blz. Prijs: € 22,95.    ISBN 978-94-6176-958-9

Verkrijgbaar bij Uitgeverij Boekscout. www.boekscout.nl  of bij de boekhandel.(scheelt porto)

 

    

                                       Inhoudsopgave

          Intro

                           Deel 1, de periode 1950-1968

 

1.  De eerste gereformeerde school (vrijgemaakt) 1950-1965

        Technische problemen - De nieuwe kweekschool 1953 - Avondwerk - Aantallen - Een gedreven school -

        Covatjo en cultuur - Het gewone werk - Principiële vorming - De achterban - Groningen en Amersfoort

       Het diploma Gereformeerd Onderwijs.

   Het examen – gecommitteerden en kandidaten.

2.  Het gereformeerd onderwijs in de eerste fase

        Conflictsituaties - Verontrusting - Doorgaande reformatie - Kerk, doop, verbond, gezin en school -

        Verbond en doop - Vrijgemaakten over de Afscheiding van 1834 - Besturen en onderwijzers.

       Gereformeerd onderwijs erkend als “eigenstandige”richting.

3.  Klimaat in kerk en organisatie in de jaren ’50 en ‘60

        Een nieuwe zuil - De antithetische ambtsdrager - De ware kerk en de eschatologie - De ware kerk -

        Kerkbeleving - De vrijgemaakten en de “buitenstaanders” - Het maatschappelijk klimaat in Nederland -

        Nieuwe geluiden -De gereformeerde infrastructuur

4.  Onderwijslandschap

    Hoe zag de school er didactisch uit? - Onderwijstheorie met lange adem -Psychologie - Didactiek -

       Herbartianisme - Nederland - Reactie op de heersende onderwijsfilosofie: Reformpedagogiek - Herman

       Bavinck: Paedagogische Beginselen - Enkele grepen uit Paedagogische Beginselen - Het doel der

       opvoeding  - De Neoscholastiek - Het Psychisch Monisme - Het Bijbels Personalisme - J. Waterink -

    Brochures - Waterink en de onderwijsvernieuwing - A. Janse van Biggekerke - M.J. Langeveld –     

   Veranderende opvattingen in de praktijk - Leidraad van de 3e hoofdinspectie - Enkele vernieuwingen op

     de werkvloer - Sombere waarnemers.

5.  Gereformeerden over opvoeding en onderwijs in de jaren ‘50

   W. Meijer, Ons kind leeft morgen en De school van de toekomst - Meijer over onderwijs - P. Klein en de  

     gereformeerde onderwijzer - Klein’s praktische adviezen -  C. Veenhof over de mensvisie.

6.  Blauwdruk voor gereformeerd onderwijs

De gereformeerde school een gezindteschool? P. van Enk 1958 de verhouding kerk/ school -

 Over een   leerplan voor het Gereformeerd Lager Onderwijs, P. van Enk 1957/58 -

 Het verband en de rangorde der vakken - Vak en leerplan - Waar  blijft het individuele?

7.  De gereformeerden en de Mammoetwet

 Jongeling en Van Enk op de barricaden - Jongeling - Van Enk - De Mammoet in de Tweede Kamer.

8.  Het Gereformeerd Schoolblad 1958 - 1967

       W.G. Beeftink over gereformeerd onderwijs - Francke e.a. over antithese - Pedagogisch-didactische

       artikelen - Rittersma en John Dewey - Afwijzingen  - De antithese en heet leerproces: het evangelie van

        de vijandschap - De jaargangen 1964 -1968.

 9.  De Richtlijnen voor Gereformeerd Onderwijs

Doelstellingen voor Gereformeerd Onderwijs - Kinderen? - De schoolvakken - Enkele evaluatieve opmerkingen.

10.Enkele overwegingen bij het onderzoek 1950 – 1968

     Pedagogische visie - Mensvisie - Kindvisie - Onderwijskundige opvattingen - Verhouding ouders/school

         - Relatie gezin/kerk/school - Onderwijsdoelen - Didactische handelen - Visie op Bijbelse- kerk- en

         vaderlandse geschiedenis - Lesmateriaal - Houding t.a.v. algemene onderwijsontwikkelingen -

        Sociologische aspecten - Gereformeerd onderwijs t.o.v. protestants-christelijk onderwijs.

  

                                     Deel 2, gereformeerd onderwijs vanaf  c.a.1968

 11.Conflikt en herstart

     Explosie, 1967: de Vereniging in de problemen - Betaling - Nieuwe verwikkelingen - Tweede

        betalingsverzoek - Naar de rechter - Beroep op de ledenvergadering - Ledenvergadering -  Wat doet de 

        bestuursmeerderheid - Verscherping - Nogmaals de Gereformeerde HBS in Groningen -  

       Vertrouwensbreuk - Weer een extra ledenvergadering? – Onverkwikkelijk - Twee vergaderingen - De

       Dageraad - De commissie van goede diensten - Conclusie van de CGD – 27 dec. 1968 Een nieuwe

     vereniging  - Lijmpoging 1972 - Enkele overwegingen bij de breuk in de Vereniging.

   12.Het pedagogisch-didactisch landschap in de jaren ’70 en ‘80

      Pedagogen, psychologen, sociologen en onderwijskundigen - Nieuwe onderwijsvormen - Opstaan tegen

         zittenblijven - Achterstandsmilieus - GEON: gedifferentieerd onderwijs - Vakdidactiek -

        Leesvoorwaarden - Niveaulezen - Leesmoeders en ouderparticipatie - Wiskobas - Zaakvakken/

        wereldoriëntatie - “Mediatheek” - Enkele ontwikkelingen in de pedagogiek - Wisseling van de wacht -

        Kritische pedagogiek - Het rode decennium - Die Pädagogik der Neuen Linken - Humanistische

        psychologie - Constructief onderwijsbeleid - Voorontwerp wet op het basisonderwijs - Contourennota -

        Middenschool - Onderwijskundige topics in de jaren tachtig - Back tot the basics.

 13.Stand van zaken in het gereformeerde onderwijs in de jaren ‘70

       Gereformeerd Pedagogisch Centrum - Didactisch plaatje - Aantallen - Het gebruik van diensten -

        Contacten - Leerplan - Leermiddelen - Probleemgebieden gesignaleerd - Enkele evaluatieve opmerkingen

         - De invloed van het GPC - Andere vormen van gereformeerd onderwijs - Gereformeerde vormingscentra

        - Gereformeerd beroepsonderwijs - Pedagogische Academies - Voortgezet onderwijs - Geloof en geld -

        Trouw, tot hoever?

14. Gereformeerden over de identiteit van hun onderwijs, 1969-1973

       De jaargangen van de vanzelfsprekendheid - Pedagogische artikelen - Kind centraal? - De hand aan de

        ploeg -Vaderlandse geschiedenis - Onderwijskundige artikelen - Praktisch-didaktisch artikelen - Speciale

        nummers - Themanummer beroepsonderwijs, Avo en middenschool - Kort commentaar van voorzitter

       Sietsma -Varia - De GVOLK en het constructief onderwijsbeleid - Verenigingsactiviteiten - Enkele

       evaluatieve opmerkingen - Bruisend van activiteit – Klimaatsverandering -  Veranderende huisgeur -          

       Oprukkende jongeren - Uitdaging van buiten - Identiteit: de jaren van de vanzelfsprekendheid - Kinderen?

15. De GVOLK tijdens Den Uyl,1973-1977

       Woord en School bij de tijd - Antithese en onderwijspolitiek - Onderwijskundige artikelen -

        Praktijkartikelen - Pedagogische artikelen en noties -Rammelen aan de deur - Losse flodder? - Doctor

      Rittersma - Gereformeerd onderwijs: een zaak van vertrouwenwekkende verlegenheid -

         Bewogen beweging: aanzet tot een mensvisie - Activiteiten van GVOLK en GPC - Leerplanontwikkeling

        en identiteit - De GVOLK en de overheid - Memorie van Toelichting 1973 - Stichting voor

        Leerplanontwikkeling -Terdege gewaarschuwd - Middenschool.

16. DE MUIS DIE BRULDE: confrontatie met de Contourennota

        Startschot voor onderwijsvernieuwing - Onderwijskundig hoofdpunten - Basisonderwijs - Middenschool -

        Bovenschool - Politieke aspecten - Reeacties van aanwezigen - Grimmige sfeer - Wat speelt er in de ogen

        van gereformeerde onderwijsmensen? - Officieel gereformeerd commentaar? - Problemen: GVOLK en

        LVGS niet door één deur - Meerdere commentaren uit Gereformeerde kring - Eindcommentaar op

        Contourennota II van GVOLK/LVGS - Evaluatie van de bezwaren - De vrijheid van onderwijs bedreigd? -

          Voert de marxistische onderwijsfilosofie van de PvdA de boventoon? - Ontplooiingsideologie? - Gelijke

         kansen, achterstanden,eenheidsworst en selectie -  De muis de brulde.

17.De gloriejaren van de GVOLK, ca.1978-1986

        Sietsma en Kisjes - Kritische noties uit eigen kring - Zoeken en tasten - Grote woorden en de praktijk -

        Congres voor gereformeerd onderwijs - De gloriejaren van de GVOLK - Woord en School, een vakblad

         met allure - Identiteitsbezinning -  Pedagogische identiteit - Eerbied voor het kind -

         Gedachten over   godsdienstonderwijs in gereformeerd en protestants christelijk onderwijs -

        G.J. van Middelkoop: het eigene  in het onderwijs - Medezeggenschap en andere pijnpunten - Is je werkgever je vader of moeder? -

       Hersenspoeling - Ouders en school - Docentenvergadering, secties en leiding - Gereformeerd  Maatschappelijk Verbond en GVOLK -

      Wachters op Sions muren? - Reageren op onderwijsontwikkelingen: de zakelijkheid terug - Basisschool - Voortgezet onderwijs -

       Voortgezet basisonderwijs - Tweede fase - Kisjes/Kamsteeg.

18. Taak en Toerusting. De gewichtigheid gewogen.

        Structuur -  Deel I opvoeding en onderwijs - II, Analyse, kritiek, ontwikkelingen - III, overheidsbeleid -

        IV, Taak en Toerusting - Standpuntbepaling en uitwerking - Drie streefrichtingen - Scholen aan het werk -

        Evaluatieve aantekeningen bij Taak en Toerusting -Visie of discussie - Toerustingsmodel, gereformeerd?

       - Leren, wie doet dat? - Een verborgen leerplan? - Gereformeerde deductie? - Blankertz - Leraren in de

        jaren ’80 over gereformeerd onderwijs -  Antwoord op de hoofdvraag.

19. De nadagen van de GVOLK.

        Pedagogische en onderwijskundige artikelen - Godsdienstonderwijs - Gereformeerd mensbeeld? -

        Renaissance gevraagd - Taak en Toerusting in discussie - Aanbevelingen uit T&T - Eindtermen –

        Eigen bijdragen - Eigen eindtermen - Basisonderwijs - Basistoerusting - Enkele evaluatieve opmerkingen

         Scheuren in het behang- Van GVOLK tot GMV - Enkele oorzaken - Blijft het vuur branden? - “Bij de  Tijd”-

        Soortgelijke geluiden - Hoe hoort het in het gereformeerd onderwijs - GVOLK, GMV en het blad Woord en School -

        Onderwijszaken - Het doek valt - Einde van een tijdperk.

20. Gereformeerd voortgezet onderwijs actief

         Amersfoort - Begeleide confrontatie - Zwolle - Gezamenlijke activiteiten - “GPC II” - Examen maatschappijleer -

          Eindtermen - Eigen eindtermen - Zelfkritisch vermogen: T&T belicht - De verhouding tot God - De persoonlijke ontwikkeling -

          De voorbereiding op de samenleving - De inhoud van het onderwijs - Enkele evaluatieve opmerkingen.

21. Over identiteit en kwaliteit: toenemende zelfkritiek

          Historisch overzicht - Het hart van het gereformeerd onderwijs - Kritiek uit eigen kring - Kritische bezinning noodzakelijk -

           Heeft Wolters gelijk? - Het didactisch gelijk van Wolters - Basisonderwijs - Veertig jaar LVGS - Enkele evaluatieve aantekeningen.

22. Tussen droom en daad: kwaliteitsmetingen in het gereformeerd onderwijs

                De religieuze factor - Breder kader - Onderzoeksvragen - Uitkomsten - Vervolgonderzoek -                            

             Positie  binnen het bijzonder onderwijs - Kwaliteit en kwaliteitsmetingen  - Kwaliteit zonder concurrentie -   

             Voortgezet onderwijs - Kwaliteit en leerling-stroom - Schoolbeleving - Levensstijl van gereformeerde  jongeren -

            Waardenbeleving - Sociologische aspecten –Verbreding.

23. Enkele evaluatieve overwegingen bij de periode vanaf ca 1968

            Verschuivingen binnen kerk en zuil - Antithese - Vrijgemaakt/gereformeerd - De   gereformeerde onderwijszuil -

             Identiteit en kwaliteit - Organisaties - Pedagogische visie omtrent kind en mens - Onderwijskundige opvattingen - Onderwijzersopleiding.

 

                                                      Deel 3

 

PRAKTIJKTHEORIE VOOR GEREFORMEERD ONDERWIJS

 

1. Gereformeerde levensovertuiging

Doopbelofte - Hoofdelementen uit het Doopformulier - Onderwijzen en laten onderwijzen

1.1. Wat is Gereformeerd? Welk klimaat heerst er?

De mens als schepsel - Andere orthodox georiënteerde richtingen.

2. Heroriëntatie gewenst

       Opvoeding - Onderwijs - Maatschappij.

       2.1.Pedagogische wetenschappen

     Theoretische pedagogiek - Meerstromenland.

       2.2.Handelingswetenschap

    Wat doen we nu eigenlijk?

       2.3.Opvoeding

     Kind - Opvoedingsplicht - Het kind centraal - Opvoeder - Gezag en tucht - Vuur ontsteken - Autoritatief?

      - De kleur in omgang en opvoeding.

3. Onderwijs

  Gereformeerd onderwijzen? - De school als pedagogisch centrum - Ouders en school - De school als leercentrum - Didactiek.

3.1.Basisonderwijs

Passend onderwijs - Leerstofjaarklassen zonder zittenblijven - Betrek de leerlingen bij hun eigen leerproces.

3.2.Voortgezet onderwijs

Leren op school - Leerprocessen - Leren als betekenis geven? - Didactiek - Leergebieden - Motivatie? - De ambitie van de leraar - Christelijke vorming - Alternatief.

3.3.Christelijke ethische vorming

Didactiek - Inhoud - Leerdoelen voor christelijke ethische vorming:  cognitief,   affectief en regulatief - Docent als middel.

3.4.Het behoud van de eigen richting

 

Besluit                  terug